Arie Fun verloor zijn dochter door euthanasie na psychisch lijden: ‘Ik doe dit voor haar, omdat zij zo vaak niet werd begrepen.’
Door Eefje Wubben
De 25-jarige Noelia Castillo uit Barcelona kreeg op 26 maart euthanasie na psychisch lijden. Haar ouders konden zich niet neerleggen bij haar keuze en stapten naar de rechter om haar tegen te houden. Haar verhaal maakte veel los in Spanje. Het laat zien hoe ingewikkeld en gevoelig dit onderwerp is. Arie Fun herkent dat. Zijn dochter Jolanda overleed 25 april 2024, op haar 34e verjaardag, door euthanasie na psychisch lijden. ‘Ik blijf het verhaal van mijn dochter vertellen. Om haar pijn zichtbaar te maken.’
‘Ze vertelde het gewoon aan tafel, tijdens het avondeten,’ herinnert Arie zich. ‘Ik wil euthanasie,’ zei ze. ‘We schrokken enorm en hadden veel vragen. We hebben veel gepraat, in de hoop dat er nog een andere uitweg was. Maar ergens wist ik ook: dit zat al heel lang in haar hoofd.’
Van jongs af aan
Jolanda was een kwetsbaar kind. Ze huilde extreem veel, soms wel achttien uur per dag. ‘Je wordt als ouder op een gegeven moment gewoon radeloos,’ vertelt Arie. Ook op school ging het niet goed. Jolanda werd gepest en kon het tempo niet bijhouden. Ze ging naar het speciaal onderwijs. Daar leek het beter te gaan, tot een andere leerling haar met een mes bedreigde. Haar vertrouwen kreeg weer een klap.
In haar kinderjaren werd duidelijk waar ze mee worstelde. Jolanda had autisme en kampte met zware depressies. Daar kwam ook vaak nog een eetstoornis bij. Al jong gaf ze aan dat ze niet wilde leven. ‘Toen ze acht was, zei ze al: als ik van deze brug spring, ben ik van al het gedoe af,’ zegt Arie. Hij valt even stil. ‘Dat vergeet je nooit meer.’
Toch waren er momenten waarop het beter leek te gaan. Ze kwam terecht op een sociale werkplek: een bakkerij waar mensen werkten met een afstand tot de arbeidsmarkt. ‘Dat ging fantastisch,’ legt Arie uit. ‘Mensen dachten dat zij daar de leiding had.’ Even was er rust en structuur. Het liet zien dat ze kon functioneren als de omstandigheden klopten.
‘Toen kwam corona. Dat was echt het kantelpunt,’ zegt hij. ‘Alles viel weg: structuur, werk, contact. En voor iemand met autisme is dat erg ingrijpend.’ De wereld van Jolanda werd kleiner. Ze bleef thuis, stopte met werken en haar psychische klachten namen steeds verder toe. Wat volgde was een jarenlang traject langs psychiaters, behandelingen en instellingen. ‘En overal was het hetzelfde,’ vertelt Arie. ‘We kunnen niks meer voor je doen.’
Jolanda probeerde therapieën, eetbehandelingen en gesprekken, maar telkens volgde een nieuwe teleurstelling. ‘Ze raakte daar zo moe van,’ vertelt hij. ‘Elke keer hoop, elke keer weer een nee.’ Ook het gevoel van serieus genomen worden verdween langzaam.
‘Dat is misschien nog wel het ergste,’ zegt Arie. ‘Dat je kind steeds hoort: je bent te complex.’ Volgens hem was dat een van de redenen dat Jolanda uiteindelijk niet meer geloofde dat herstel mogelijk was. ‘Wij zagen haar elke dag,’ zegt Arie. ‘Elke dag zie je weer je kind dat pijn heeft. Dat is verschrikkelijk.’
Stap naar euthanasie
Toen Jolanda haar wens uitsprak, begon een nieuw en zwaar traject. In Nederland mag euthanasie bij psychisch lijden, maar alleen onder strikte voorwaarden. In de praktijk betekent dat vaak jaren van gesprekken en meerdere beoordelingen door onafhankelijke artsen en psychiaters.
Wanneer mag euthanasie bij psychisch lijden?
Artsen moeten onder andere vaststellen dat er sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Daarnaast moet de patiënt wilsbekwaam zijn en zijn verzoek vrijwillig en weloverwogen doen. Dat betekent dat iemand de gevolgen van de keuze goed kan overzien, niet onder druk staat van anderen en de wens tot euthanasie consistent blijft over een langere periode.
Bij psychisch lijden is dit extra complex. Er moet worden aangetoond dat alle redelijke behandelopties zijn geprobeerd, en dat er geen uitzicht meer is op verbetering. Ook zijn er meerdere beoordelingen nodig, waaronder door onafhankelijke psychiaters.
Voor Jolanda verliep dat proces moeizaam. Het eerste traject liep na twee jaar vast. Artsen vonden dat ze er nog ‘te goed’ uitzag. ‘Dat is zo lastig bij psychisch lijden,’ vertelt Arie. ‘Je ziet niet wat er in iemands hoofd omgaat.’ Via de stichting In liefde laten gaan kwam ze uiteindelijk bij psychiater Menno Oosterhoff. Tussen hen klikte het meteen. Ze praatten veel. ‘Natuurlijk probeerde hij haar ook nog van gedachten te veranderen,’ zegt Arie. ‘Maar uiteindelijk werd het duidelijk: ook hij kon haar niet meer helpen.’
Jolanda had een duidelijke wens: euthanasie op haar verjaardag. ‘Dan hebben jullie maar één rotdag per jaar,’ zei ze tegen hen. De periode daarna voelde vreemd genoeg ook rustig. ‘We hebben nog dingen gedaan die zij wilde,’ vertelt Arie. Ze gingen naar Volendam, naar Amsterdam. Kleine uitstapjes, maar waardevol. De laatste weken woonde Jolanda weer thuis. Ze regelde alles zelf. Ze zocht een nieuw huis voor haar hond en koos haar doodskist uit.
‘Ze wilde geen dure kist, want die zou toch in de oven gaan,’ vertelt Arie met een kleine glimlach. ‘Zo was ze. Nuchter en open.’ ‘Het klinkt misschien gek,’ zei hij, ‘maar het was ook een rustige tijd. Alsof de druk eraf was.’
Op haar verjaardag zaten ze samen aan de ontbijttafel. Jolanda wilde een groot ontbijt. ‘Wij kregen geen hap door onze keel, maar zij zat echt te bunkeren,’ zegt Arie lachend. ‘Je zag veel rust bij haar.’ Later die dag, met haar hondje naast haar, werd het eerste deel van de vloeistof toegediend. ‘Yes!’, zei ze, daarna gooide ze haar armen even in de lucht. De psychiater schrok ervan, maar zij was vooral opgelucht, opgelucht dat het na al die jaren eindelijk zover was,’ vertelt Arie.
Onbegrip
‘Natuurlijk mis ik haar elke dag,’ zei Arie. ‘Maar tegelijkertijd geeft het ook rust.’ Jarenlang leefde het gezin met angst. Dat het mis zou gaan. Dat ze haar ergens zouden vinden. ‘Daarom bleven we met haar praten en haar steunen,’ zegt hij.
Streamer: ‘Blijf bij je kind. Praat met elkaar. Ook als je het niet begrijpt, ga er niet tegenin.’
Niet iedereen begreep die keuze. Net als bij Noelia Castillo reageerden mensen met vragen. Waarom hadden jullie haar niet tegengehouden? ‘Maar zo werkt het niet,’ vertelt Arie. ‘Zij had alles geprobeerd. Echt alles.’ Volgens hem bestaat er nog veel onbegrip over euthanasie bij psychisch lijden. Het idee dat iemand nog wel beter had kunnen worden, blijft hardnekkig.
Daarom blijft Arie haar verhaal vertellen. Niet om te overtuigen, legt hij uit, maar om te laten zien hoe zwaar het kan zijn. ‘Ik doe dit voor haar,’ zegt hij. ‘Omdat zij zo vaak niet werd begrepen. Als mensen door haar verhaal iets beter snappen hoe zwaar het kan zijn, dan is dat al winst.’
Hij heeft nog één boodschap, vooral voor andere ouders: ‘Blijf bij je kind. Praat met elkaar. Ook als je het niet begrijpt, ga er niet tegenin.’ Hij denkt even na. ‘Ze was altijd een vechter,’ zegt hij. ‘Maar op een gegeven moment is het op. Dan kun je boos blijven, of je kunt accepteren dat dit haar weg was.’
